Dậy thì sớm có nguy hiểm và ảnh hưởng gì đến chiều cao?

Dậy thì sớm là gì?

Theo Hiệp hội Nội tiết Nhi khoa Hoa Kỳ (Pediatric Endocrine Society), dậy thì được coi là sớm khi:

• Bé gái có dấu hiệu phát triển ngực trước 8 tuổi hoặc có kinh nguyệt trước 10 tuổi.

• Bé trai có tinh hoàn hoặc dương vật to ra trước 9 tuổi.

Ở giai đoạn này, tuyến yên và vùng dưới đồi bắt đầu hoạt động mạnh, tiết ra hormone LH và FSH, kích thích cơ thể sản xuất estrogen (ở bé gái) và testosterone (ở bé trai) - hai hormone chính của dậy thì.

Nguyên nhân khiến trẻ dậy thì sớm

Dậy thì sớm có thể xuất phát từ yếu tố sinh lý hoặc bệnh lý:

• Dậy thì sớm trung ương: Do vùng dưới đồi - tuyến yên kích hoạt sớm dù chưa đến tuổi. Nguyên nhân có thể là di truyền, béo phì hoặc do tiếp xúc sớm với hóa chất có tính nội tiết (như BPA, phthalates).

• Dậy thì sớm ngoại biên: Do tuyến sinh dục hoặc tuyến thượng thận hoạt động bất thường, tự sản xuất hormone sinh dục mà không chịu sự điều khiển của tuyến yên.

Theo Bệnh viện Nhi Trung ương (2023), tỷ lệ trẻ dậy thì sớm tăng nhanh trong những năm gần đây, đặc biệt ở bé gái, gấp 8-10 lần so với bé trai.

Ảnh hưởng của dậy thì sớm đến chiều cao

Trong giai đoạn dậy thì, hormone sinh dục kích thích xương dài ra nhanh chóng, nhưng đồng thời cũng khiến sụn tăng trưởng (growth plate) khép lại sớm hơn. Khi sụn tăng trưởng đóng lại, xương sẽ ngừng dài ra – tức là chiều cao không thể tăng thêm được nữa.

Vì vậy, trẻ dậy thì sớm thường cao nhanh trong vài năm đầu, nhưng ngừng phát triển sớm hơn, dẫn đến chiều cao trưởng thành thấp hơn tiềm năng di truyền.

Nghiên cứu đăng trên Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism (2019) cho thấy: Trẻ dậy thì sớm có chiều cao trưởng thành thấp hơn trung bình 5-8 cm so với trẻ dậy thì đúng tuổi nếu không được can thiệp.

Ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tâm lý

Thể chất:

• Tăng nguy cơ béo phì do thay đổi nội tiết.

• Rối loạn kinh nguyệt ở bé gái hoặc thay đổi hormone đột ngột ở bé trai.

• Nguy cơ loãng xương sớm do xương phát triển nhanh nhưng chưa tích lũy đủ khoáng chất.

• Một số nghiên cứu còn cho thấy dậy thì sớm làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch và tiểu đường type 2 khi trưởng thành.

Tâm lý:

• Trẻ dễ tự ti hoặc lo lắng vì cơ thể thay đổi khác biệt so với bạn bè.

• Dễ bị trêu chọc, chú ý quá mức, đặc biệt là ở bé gái.

• Thay đổi hành vi, dễ cáu gắt, thu mình hoặc có xu hướng trưởng thành sớm trong suy nghĩ.

Làm gì khi nghi ngờ trẻ dậy thì sớm?

Khám nội tiết nhi sớm: Bác sĩ sẽ đánh giá tốc độ phát triển xương (qua chụp X-quang cổ tay), nồng độ hormone LH, FSH và estrogen/testosterone. Nếu cần, có thể điều trị bằng thuốc ức chế GnRH  giúp tạm ngừng quá trình dậy thì, kéo dài thời gian phát triển chiều cao.

Dinh dưỡng và sinh hoạt:

• Duy trì cân nặng hợp lý, tránh béo phì.

• Ăn đa dạng, ưu tiên thực phẩm giàu canxi, vitamin D, kẽm và đặc biệt là vitamin K2 (MenaQ7)  giúp canxi đi đúng vào xương, hỗ trợ xương dài ra đều.

• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán và thịt đỏ chứa hormone tăng trưởng.

• Ngủ sớm (trước 10 giờ tối) để cơ thể tiết hormone tăng trưởng (GH) tự nhiên.

• Khuyến khích vận động ngoài trời, vì ánh nắng giúp tổng hợp vitamin D yếu tố quan trọng cho xương phát triển.

Cha mẹ cần lưu ý gì?

• Không nên coi dậy thì sớm là “bình thường” hay “con lớn nhanh”, vì có thể ảnh hưởng vĩnh viễn đến chiều cao và sức khỏe sinh sản sau này.

• Quan sát kỹ sự phát triển cơ thể, đặc biệt là tốc độ tăng chiều cao bất thường hoặc dấu hiệu giới tính xuất hiện sớm.

• Giữ giao tiếp cởi mở để giúp trẻ hiểu và chấp nhận sự thay đổi cơ thể một cách tích cực.

Dậy thì sớm là tình trạng ngày càng phổ biến, có thể làm giảm tiềm năng chiều cao và ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất lẫn tinh thần của trẻ. Việc phát hiện sớm, can thiệp kịp thời, cùng chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt khoa học sẽ giúp trẻ phát triển tối ưu và đạt được chiều cao tiềm năng theo di truyền.

XEM THÊM: Cách đọc biểu đồ tăng trưởng chiều cao của WHO